Kawa zbożowa: z czego jest i czym różni się od kawy

Kawa zbożowa to napój z palonych ziaren zbóż, najczęściej jęczmienia i żyta, często z dodatkiem cykorii i buraka cukrowego, który przygotowujesz z proszku lub kryształków zalanego gorącą wodą. Nie jest to kawa w sensie surowca, bo nie powstaje z ziaren kawowca. Źródła podają, że zamienniki kawy nie mają kofeiny, ale żadne z nich nie przedstawia pomiaru, a baza USDA (baza amerykańska) podaje dla proszku niewielką wartość przeliczoną.

Poniżej zestawiamy, co o tym napoju mówią hasło Wikipedii (źródło pomocnicze), badania z PubMed, baza USDA FoodData Central oraz rozporządzenia UE o akrylamidzie i o informacji o żywności dla konsumentów (1169/2011). Nie podajemy marek, cen ani rekomendacji produktów. Gdzie źródła są słabe lub się różnią, piszemy to wprost.

Czym jest kawa zbożowa i z czego się ją robi?

Wikipedia opisuje kawę zbożową jako napój z jednego lub kilku zbóż, które po uprażeniu i przetworzeniu przemysłowym mają postać kryształków lub proszku do późniejszego rozpuszczenia w gorącej wodzie. Badacze z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu (Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2013) opisują kawę zbożową jako produkt z palonych zbóż, takich jak jęczmień i żyto (60-70%), z cykorią (15-20%) i burakami cukrowymi (6-10%).

To jeden ze składów, nie norma. Według Wikipedii robi się ją z palonego żyta, pszenicy (także orkiszu z uprawy ekologicznej) lub jęczmienia, czasem z korzeniem mniszka, burakiem cukrowym albo cykorią. W niektórych regionach używa się nasion kozieradki lub łubinu, a rzadszymi dodatkami są figi i żołędzie. To nasz wniosek: skład konkretnego produktu sprawdzaj na etykiecie, bo źródła pokazują szeroki wachlarz surowców.

Hasło Wikipedii podaje też, że kawa zbożowa trafiła do Polski z Prus pod koniec XVIII wieku, a pierwsza polska fabryka powstała w 1818 roku we Włocławku z inicjatywy Ferdynanda Bohma i produkowała kawę z palonego zboża z dodatkiem cykorii. Ten fragment hasła nie ma przypisu, więc traktuj go jako słabo udokumentowany.

Czym kawa zbożowa różni się od kawy?

Najważniejsze różnice, które potwierdzają źródła, mieszczą się w trzech wierszach. Wartości akrylamidu to poziomy referencyjne z rozporządzenia UE dla produktu, nie progi bezpieczeństwa.

Smak i aromat też mają swoją przyczynę w surowcu. W badaniu poznańskim zidentyfikowano w naparze z kawy zbożowej 30 lotnych związków aktywnych zapachowo, a autorzy stwierdzili, że aromat naparu kształtuje głównie palony jęczmień. O tym, jak palenie zmienia ziarno kawy, piszemy w tekście o stopniach palenia kawy.

Czy kawa zbożowa ma kofeinę?

Źródła mówią o braku kofeiny, ale nie opierają tego na pomiarze. Wikipedia pisze, że produkt jest często reklamowany jako bezkofeinowa alternatywa kawy i herbaty, a o napoju z palonego korzenia cykorii, że nie zawiera kofeiny. Przegląd z 2024 roku (Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety) wymienia brak kofeiny wśród zalet zamienników kawy. Autorzy badania poznańskiego piszą jednak tylko, że konsumenci postrzegają kawę zbożową jako napój bez kofeiny, co jest opinią, a nie pomiarem.

Baza USDA FoodData Central dla pozycji „coffee substitute, cereal grain beverage, powder” podaje 19 mg kofeiny na 100 g proszku. Wartość jest oznaczona jako oparta na innych składnikach i wyliczona lub oszacowana, nie jako własny pomiar. To nasz przelicz: to 0,019% masy proszku, czyli około 0,6 mg w łyżeczce, którą baza liczy jako 3 g. Dla porównania przegląd o mieszankach kawy z cykorią podaje, że kawa zawiera około 1-2% kofeiny w masie. To nasz przelicz: w przybliżeniu 50-100 razy więcej w masie.

Nie znaleźliśmy w sprawdzonych źródłach pomiaru kofeiny w konkretnych produktach dostępnych w Polsce. To nasz wniosek: jeśli na liście składników jest kawa (mieszanki kawy z cykorią to osobny produkt), to kofeina w napoju jest. Zakresy kofeiny w prawdziwej kawie i limity EFSA znajdziesz w tekście o kofeinie w kawie, a o kawie z usuniętą kofeiną w tekście o kawie bezkofeinowej.

Co wiadomo o akrylamidzie i glutenie?

Akrylamid powstaje, według rozporządzenia UE 2017/2158, z naturalnie występujących asparaginy i cukrów w żywności przygotowywanej w temperaturach zwykle powyżej 120 °C, przy niskiej wilgotności. To nasz wniosek: prażenie zbóż i cykorii spełnia ten warunek. Rozporządzenie ustala dla zamienników kawy poziomy referencyjne, które definiuje jako wskaźniki skuteczności środków ograniczających, a nie progi bezpieczeństwa. Dla produktu z mieszanki zbóż i cykorii poziom uwzględnia proporcje składników. Tekst pochodzi z Dziennika Urzędowego z 2017 roku; późniejszych zmian nie sprawdzaliśmy.

Pomiary w literaturze są rozproszone. W polskim badaniu Instytutu Żywności i Żywienia (Roczniki PZH, 2013) przebadano 42 próbki, w tym tylko 3 zamienniki kawy (kawa zbożowa), więc to wynik poglądowy. Jedna filiżanka (160 ml) dostarczała średnio od 0,45 µg akrylamidu w kawie palonej do 3,21 µg w zamiennikach. Autorzy, wskazując na wysokie poziomy akrylamidu w przebadanych zamiennikach, zalecali określenie zalecanych ilości i zobowiązanie producentów do obniżania tych poziomów. We wstępie pracy przypominają, że w badaniach na zwierzętach akrylamid działał neurotoksycznie i rakotwórczo.

W badaniu francuskim (2014) 24 zamienniki kawy miały od 200 do 4940 µg/kg akrylamidu, a tylko dwa przekraczały ówczesną wartość orientacyjną Komisji Europejskiej. W badaniu polskim najwyższe średnie stężenie miały zamienniki, przed kawą rozpuszczalną i paloną; we francuskim poziomy były wyższe w zamiennikach niż w kawach rozpuszczalnych. W badaniu hiszpańskim (2024) mediana wyniosła 671 µg/kg dla zamienników i 589 µg/kg dla kawy rozpuszczalnej, bez istotnej różnicy, a wyniki były poniżej poziomów referencyjnych UE. Nie oceniamy, co te liczby znaczą dla zdrowia: nie znaleźliśmy w sprawdzonych źródłach limitu dziennego spożycia dla konkretnej kawy zbożowej.

Gluten to osobna sprawa. Załącznik II do rozporządzenia UE 1169/2011 (w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem delegowanym 78/2014) wśród substancji powodujących alergie lub nietolerancje wymienia zboża zawierające gluten, czyli pszenicę (taką jak orkisz i pszenica khorasan), żyto, jęczmień, owies lub ich odmiany hybrydowe oraz produkty z nich, z kilkoma wyjątkami. To lista do znakowania, nie pomiar glutenu w napoju. To nasz wniosek: kawa zbożowa z żyta lub jęczmienia jest produktem z takich zbóż, więc przy celiakii lub nadwrażliwości sprawdzaj etykietę i zapytaj lekarza lub dietetyka.

Czy kawa zbożowa jest zdrowa?

Nie ma na to prostej odpowiedzi i nie obiecujemy żadnego efektu. Wiemy tyle: baza USDA podaje dla proszku 360 kcal, 23,3 g błonnika oraz 78,4 g węglowodanów (w tym 4,63 g cukrów) na 100 g. To nasz przelicz: łyżeczka (3 g) to około 11 kcal i 0,7 g błonnika, zanim dodasz mleko lub cukier. Wartości w bazie są wyliczone lub oszacowane i nie dotyczą żadnego konkretnego produktu.

Przegląd z 2024 roku stwierdza, że wyniki porównań poziomów związków szkodliwych w kawie i jej zamiennikach były sprzeczne. Badanie z Pécs na 27 zdrowych ochotnikach, którzy przez tydzień pili 300 ml kawy z cykorii dziennie, wykazało spadek lepkości krwi i poziomu jednego z markerów zapalnych. Wpływ na agregację płytek był zmienny i zależał od użytego induktora. To mała próba, krótki czas, mierzono wskaźniki pośrednie, a streszczenie nie wspomina o grupie kontrolnej (choć PubMed klasyfikuje pracę jako badanie kontrolowane); sami autorzy nazywają wynik zachęcającym punktem wyjścia. Dotyczy kawy z cykorii, nie kawy zbożowej jako takiej.

Polskie badanie z 2018 roku wykryło w palonej cykorii β-karboliny (harman 1,8 µg/g, norharman 2,9 µg/g). Autorzy oceniają to stężenie jako wysokie, a o produktach przetwarzania termicznego piszą, że budzą obawy co do możliwej toksyczności. Autorzy piszą, że u kawy ich wpływ na ludzi, dodatni lub ujemny, nie został dotąd potwierdzony. Nie wiemy więc, czy to ma znaczenie dla pijącego. Jeśli jesteś w ciąży, masz chorobę lub przyjmujesz leki, zapytaj lekarza, co pić. Dla porównania zobacz tekst o zdrowiu kawy oraz o kawie i dzieciach.

Zweryfikowano: 1 listopada 2026.